De Bonsaibelofte

Kunnen alle gemaakte beloftes, ook over de langere termijn, worden nagekomen?

Op de tekening die het online-onderwijs voor professionals kenmerkt, de cursus die we gemaakt hebben over ‘Energie Vriendelijke Renovatie Processen’, staat een bewoner met een plantje in de hand. Voor velen is het een raadsel waarom, maar daar zit een verhaal achter: Het inmiddels voor velen bekende  verhaal van het Bonsaiboompje. Het betreft de pijnlijke ervaring van een bewoner uit Kerkrade die instemde met de renovatie van zijn woning op basis van de belofte dat zijn zorgvuldig gekweekte Bonsaiboompje gespaard zou blijven. En wat gebeurde er op de eerste dag van de bouwactiviteiten? (zie voor het oorspronkelijke relaas het laatste stukje van de Kerkrade-video op http://happyrenovatie.nl/).

Nu is dit een uitzonderlijk geval van het niet nakomen van beloftes maar er zijn er natuurlijk velen. Onze reis door het verleden leverde ook een paar mooie gevallen op. Om te beginnen natuurlijk de vele optimistische beloftes over de te behalen energiebesparing. Dat is een les die ondertussen alle professionals wel hebben geleerd; wees nooit te stellig met verwachte besparingen want een bewoner hoeft maar iets anders te doen dan gedacht en het verhaal gaat niet meer op.

Ikzelf heb mij ook schuldig gemaakt aan een belofte die de tand des tijds niet kon doorstaan. Op basis van bepaalde onderzoeksgegevens durfden mijn collega’s en ik twintig jaar geleden vrij stellig te beweren dat de houtsoort Western Red Cedar, als deze onbehandeld zou blijven, over de tijd mooi zou vergrijzen. Wat wij echter niet wisten is dat de oriëntatie daarbij van grote invloed is. Dus inderdaad, sommige gevels van Western Red Cedar werden echt mooi. Anderen echter een stuk minder. Alweer; voorzichtigheid bij stellige uitspraken is geboden. Maar ook het goed communiceren over gemaakte afspraken. Het omgehakte Bonsaiboompje zou eigenlijk bij elke professional blijvend op het netvlies moeten branden.

Dit blog is geschreven door Anke van Hal. Wil je op dit blog reageren? Klik dan door naar discussiepagina van HomeMates op Energieplein20.

Onderzoek naar de ervaringen met Nederlandse eco-wijken uit de jaren negentig leidde tot verhelderende inzichten waar hedendaagse renovatieprojecten, in het bijzonder die met hoge energie-ambities, baat bij kunnen hebben. De inzichten zijn verwerkt tot een concrete vragenlijst die bij elk project doorlopen zou kunnen worden. In een serie blogs worden deze vragen een voor een toegelicht. Dit is blog zes uit de serieHet rapport is te vinden op deze pagina van onze website HomeMates.nl

Een totaaloverzicht van de vragen en een samenvatting van het onderzoek kan hier gedownload worden.

 

De zonnecollectorzeperd

Functioneren de gekozen technieken ook over de langere termijn?

Ik maakte het eerder mee: een zonnecollector waarvan pas na jaren bleek dat hij nooit had gewerkt. Bij een van de eco-wijken kwamen we hetzelfde tegen, maar daar was de situatie nog wat schrijnender. De bewoners huurden daar namelijk de zonnecollectoren. Zij deden dat in het volste vertrouwen dat deze goed in de gaten werden gehouden. Hun eigen mogelijkheden daartoe waren beperkt, want vergelijken met een eerder verbruik konden ze niet. Het waren immers nieuwbouwwoningen. Pas na vele jaren bleek dat alle collectoren het al tijdens de eerste vorstperiode hadden begeven. De verhuurder controleerde de werking alleen direct na oplevering en had het falen ook niet in de gaten. Ingewikkelde discussies over terugbetalen van de jarenlange huurkosten waren het gevolg.

Het gebeurt nog steeds: energiezuinige installaties die het al snel opgeven zonder dat iemand het in de gaten heeft. En het gaat daarbij niet alleen om zonnecollectoren. De verhalen over niet-functionerende warmtekrachtinstallaties zijn ondertussen overbekend. Vaak betrof het hier installaties waarvan pas bij controle bleek dat ze al lange tijd op kleine back-up-installaties draaiden.
Bij renovaties is de kans wat kleiner dat het zo erg misgaat. Het verbruik voor en na kan immers vergeleken worden. De opkomst van de slimme meter helpt eveneens om het probleem te verkleinen. Die slimme meter richt zich echter nu nog alleen op het elektriciteitsverbruik. Daarom blijft het wijsheid een controlemechanisme in te bouwen voor de langere termijn, zeker bij innovatieve installaties. Niet goed functioneren is immers niet het enige gevaar. Het hele product kan met het falen ten onder gaan, zo leert het verleden ons.

Toen de problemen met de zonneboilers in de eco-wijken zich voordeden, speelde de media geen rol bij de discussies. Bij een foute aansluiting van balansventilatie met warmteterugwinning in een Vinexwijk betrokken de boze bewoners echter wel de media erbij, met als gevolg een grote terugval in populariteit van dit energiezuinige systeem . ‘De Vinex-ziekte’ noemde vakblad Cobouw destijds de ellende die dit met zich meebracht. Nu hebben we de social media. Bewoners hebben de pers niet meer nodig om hun frustratie de wereld in te brengen. We kunnen de problemen die daarvan het gevolg kunnen zijn daarom maar beter voorblijven, door goed te controleren. Ook over een langere periode. Zonnecollector-zeperds moeten immers worden voorkomen. En als dat niet lukt? Niet in welles-nietesdiscussies verzanden, maar de problemen voor bewoners zo snel mogelijk oplossen en de ellende royaal compenseren. Ook dat leert het verleden.

Dit blog is geschreven door Anke van Hal. Wil je op dit blog reageren? Klik dan door naar discussiepagina van HomeMates op Energieplein20.

Onderzoek naar de ervaringen met Nederlandse eco-wijken uit de jaren negentig leidde tot verhelderende inzichten waar hedendaagse renovatieprojecten, in het bijzonder die met hoge energie-ambities, baat bij kunnen hebben. De inzichten zijn verwerkt tot een concrete vragenlijst die bij elk project doorlopen zou kunnen worden. In een serie blogs worden deze vragen een voor een toegelicht. Dit is blog vijf uit de serieHet rapport is te vinden op deze pagina van onze website HomeMates.nl

Een totaaloverzicht van de vragen en een samenvatting van het onderzoek kan hier gedownload worden.

 

Het dak-dilemma

Kunnen de gekozen technieken vervangen worden wanneer er betere alternatieven voorhanden zijn?

We lachten hard mee met de bewoner die het ons vertelde: “Een installatie op zolder plaatsen voordat het dak erop zit! Zodat je de installatie alleen nog maar in stukken gezaagd kunt afvoeren wanneer hij moet worden vervangen! Hoe onnozel waren we destijds!”   Het lachen verging ons echter toen we bij navraag te horen kregen dat ook nu nog, bij ingrijpende renovaties waarbij zowel het dak als installaties worden vervangen, af en toe hetzelfde gebeurt. Ook dan vaak zonder na te denken over de consequenties bij vervanging. Het dak-dilemma is duidelijk: het is een stuk eenvoudiger –  en waarschijnlijk ook goedkoper – om een installatie op zolder te plaatsen als het dak eraf ligt. Maar wie even verder in de tijd denkt, ziet ook meteen de bezwaren.

Gelukkig hoorden we ook een verhaal over een dergelijk project waarbij in het nieuwe dak een groot zolderraam was geplaatst die de mogelijkheid biedt om een installatie later te verwijderen en te vervangen. Voorlichting hierover aan de bewoners werd bij dit project erg belangrijk gevonden, want wanneer deze enthousiast het raam vervangen door een dakkapel zitten ze later alsnog met een probleem. Er werden ons nog meer goede voorbeelden verteld. Zoals over de aanbouwunits voor installaties, zodat de installatie zich buiten de woning bevindt en eenvoudig vervangen kan worden. Maar we hoorden ook een verhaal over een renovatieproject waar in de plaats van de traditionele installatie een warmtepomp kwam die met bodemcollectoren werkt. Uit gewoonte – daar stond de oude installatie immers ook – werd de warmtepomp op zolder geplaatst. Een plek voor de installatie op de  begane grond was handiger geweest, want deze keuze leidde tot een wirwar aan leidingen door het huis. Ook dit voorbeeld illustreert: een beetje nadenken over de consequenties van keuzes kan geen kwaad.

Dat de nasleep van dit soort slordigheden heel lang kan zijn, blijkt uit wat iemand vertelde naar aanleiding van dit dakverhaal.  In de historische woning waarin hij woont, bevindt zich in de kelder nog steeds een ingemetselde kolenkachel. Die was destijds uiterst modern en nu dus niet meer weg te krijgen. Dus voordat het dak-dilemma zich voordeed, ontstonden er al kelder-kopzorgen. Wat is het volgende probleem dat we nu veroorzaken maar niet onderkennen?

Dit blog is geschreven door Anke van Hal. Wil je op dit blog reageren? Klik dan door naar discussiepagina van HomeMates op Energieplein20.

Onderzoek naar de ervaringen met Nederlandse eco-wijken uit de jaren negentig leidde tot verhelderende inzichten waar hedendaagse renovatieprojecten, in het bijzonder die met hoge energie-ambities, baat bij kunnen hebben. De inzichten zijn verwerkt tot een concrete vragenlijst die bij elk project doorlopen zou kunnen worden. In een serie blogs worden deze vragen een voor een toegelicht. Dit is blog vier uit de serie. Het rapport is te vinden op deze pagina van onze website HomeMates.nl

Een totaaloverzicht van de vragen en een samenvatting van het onderzoek kan hier gedownload worden.

De tijd bepaalt of we goed bezig zijn

Duurzaamheid gaat over tijd. Volgens de definitie van Bundtland heeft het streven naar duurzaamheid immers tot doel de wereld ook voor de generaties na ons leefbaar te houden. Door nu maatregelen te treffen, proberen we onomkeerbaar onheil op langere termijn te voorkomen. Een te grote opwarming van de aarde is een voorbeeld van een dergelijk onheil. En om die ramp te voorkomen, zetten we nu met man en macht in op het terugdringen van ons energieverbruik en het gebruik van eindige bronnen zoals olie en gas. Daarom ontwikkelen we innovatieve energiebesparende concepten voor de bestaande woningbouw – immers een grootverbruiker van energie – en proberen we bewoners enthousiast te krijgen voor het integreren van die concepten in hun woning. Dat klinkt logisch.

Echter: speelt de factor tijd, zo bepalend voor duurzaamheid, ook een rol van betekenis bij de ontwikkeling van al die innovatieve concepten en bij het treffen van duurzaamheidsingrepen in het algemeen? Bereiken we met wat we nu allemaal doen eigenlijk wel het beoogde resultaat op langere termijn? Het is deze vraag die mij en mijn collega’s fascineert en bezighoudt sinds de afronding van ons meest recente onderzoek. Zoals mogelijk bekend – zie ook eerdere blogs hierover – houden wij ons al geruime tijd bezig met de aantrekkelijkheid van energie-innovaties voor bewoners. We realiseerden ons op een gegeven moment dat in eco-wijken van de jaren negentig de duurzame innovaties van destijds waren toegepast en vroegen ons af hoe het na circa twintig jaar met die wijken stond. Zijn het fijne wijken geworden? Zijn ze dat ook nu nog? En hebben de destijds getroffen duurzaamheidsmaatregelen daarop invloed gehad? Kunnen we voor ons werk met bestaande woningen nu iets leren uit ervaringen met wijken waar twintig jaar geleden heel duurzaam nieuw werd gebouwd (en waar dus al geruime tijd sprake is van bestaande woningbouw)? Kunnen we lessen trekken uit het verleden?

Ja, luidt het antwoord. Volmondig JA. Dat kunnen we zeker! Onze reis langs vijf eco-wijken uit de jaren negentig (in Delft, Drachten, Alphen aan de Rijn, Groningen en Amsterdam) en één wijk van een paar jaar later (in Culemborg) leidde in ieder geval voor ons tot verrassende inzichten waarin de factor tijd een grote rol van betekenis speelt.

We deden het volgende: we zochten in de literatuur over de relatie ‘geluk en plek’ (een erg actueel onderzoeksthema, ook internationaal) naar concrete aanknopingspunten om na te kunnen gaan of die eco-wijken echt ‘fijne’ wijken waren geworden. Vervolgens zochten we naar relaties met de daar getroffen duurzaamheidsmaatregelen. Die vonden we. Het autovrije karakter van de meeste van die wijken droeg bijvoorbeeld aantoonbaar bij aan het bevorderen van sociale contacten en de aanwezigheid van veel verzorgd groen en water in die wijken is onweerlegbaar een geluksbevorderende factor. We konden vaststellen dat alle zes wijken ook nu nog ‘fijne’ wijken waren en we concludeerden dus dat de blik verruimen van de woning naar de wijk, en van het thema energie naar meer duurzaamheidsthema’s, ook voor de aanpak van bestaande woningen en wijken van nu een factor van succes kan zijn.

Maar we vonden meer. Zo kwamen we bijvoorbeeld tot de toch vrij schokkende constatering dat veel milieumaatregelen die destijds in de woningen waren toegepast over de langere termijn weinig, tot geen, tot zelfs een averechts effect leidden. Het laatste vooral omdat bewoners zich anders bleken te gedragen dan de professionals van destijds hadden verwacht.

Ook bleken veel technieken hopeloos achterhaald, maar kunnen deze soms moeilijk worden vervangen (hoe haal je een installatie weg die is geplaatst voordat het dak op de woning kwam?). Diverse technieken blijken moeilijk te onderhouden omdat de destijds innovatieve onderdelen nog steeds (bijvoorbeeld) alleen in Duitsland verkrijgbaar zijn. Sommige maatregelen bleken helemaal niet of slechts beperkte tijd gefunctioneerd te hebben. En het meest indrukwekkende: bepaalde maatregelen bleken vergaande negatieve consequenties te hebben gehad voor de woningplattegrond. Iets waar de bewoners nu, twintig jaar later, nog steeds last van hebben, maar waarvan de aanleiding al lang achterhaald is door nieuwe technieken.

We deden snel een beknopt vervolgonderzoek; is het mogelijk dat we ook nu in dezelfde vallen trappen? En ja hoor, bij elke ‘fout’ uit het verleden kon vrij eenvoudig met hulp van diverse professionals een voorbeeld van nu worden gevonden.

Deze, en vele andere bevindingen uit het onderzoek, brachten ons dus bij ‘de tijd’ als bepalende, maar helaas sterk onderbelichte, factor voor succes. Wij stelden vast dat wanneer we met een langer termijnperspectief dan gebruikelijk zouden kijken naar de opgave van nu, we nu waarschijnlijk andere keuzes zouden maken dan vaak gebruikelijk.  Dan wordt vanzelf naar meer gekeken dan alleen naar het thema energie en het woningniveau omdat andere zaken veel belangrijker blijken. Dan gaan de belangen van de bewoners vanzelfsprekend een grote rol spelen. Hun gedrag bepaalt immers in grote mate of de technische ingrepen ook over langere termijn tot het gewenste effect leiden. En om met die belangen om te kunnen gaan, moet kennis vanuit andere disciplines optimaal worden ingezet. Denk bijvoorbeeld aan kennis uit de gedragswetenschappelijke hoek.

Anders gezegd; als we onze blik verbreden met betrekking tot de tijdsfactor verbreden we hem vrijwel als vanzelf ook met betrekking tot de definitie van duurzaamheid, de schaal waarop we werken en de disciplines die bij een project betrokken zijn (van energie alleen naar een breed scala van thema’s, van woning naar leefomgeving onder andere). En we verbreden hem zeker met betrekking tot de belangen van de bewoners want zij beïnvloeden het succes in grote mate. Bovendien; dé bewoner bestaat niet en, wat ook duidelijk bleek uit het onderzoek, een professional denkt niet als een bewoner.

Eigenlijk is het heel simpel: duurzaamheid gaat over de langere termijn. Het treffen van duurzaamheidsmaatregelen dus ook.

Deze blog is eerder verschenen op deze pagina van Renda.nl